WYBRANE DYSCYPLINY TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ

Garncarstwo

Garncarstwo było zawsze rzemiosłem specyficznym, nie tylko ze względu na wytwory, ale również na odbiorców tej dyscypliny i sposób jej uprawiania. Bowiem z równym zainteresowaniem do garncarstwa podchodzili etnografowie, amatorzy, miłośnicy sztuki ludowej, jak i ludzie przedsiębiorczy wykorzystujący wyroby garncarskie jako źródło dochodów. Garncarstwo jest dyscypliną złożoną, wymagającą nie tylko umiejętności, ale również warsztatu (koło garncarskie, miejsce do suszenia wyrobów, piec do wypalania). Umiejętności przekazywano najczęściej w rodzinie z pokolenia na pokolenie i tak najczęściej jest do dnia dzisiejszego. Większość młodych garncarzy zweryfikowanych w ostatnich latach przez Stowarzyszenia Twórców Ludowych pochodzi z rodzin o wielopokoleniowych tradycjach garncarskich, choć zdarzają się również pasjonaci, którzy dużo wysiłku włożyli w zdobycie umiejętności poprzez uczestnictwo w warsztatach i praktykach u mistrzów.

Na przełomie XIX i XX wieku wytwórczość garncarska była w Polsce istną gałęzią „przemysłu rękodzielniczego”. W ok. 1000 miejscowości istniały warsztaty garncarskie, ale w już w latach 70 – tych na mapie Polski można było zaznaczyć jedynie ok. 200 miejscowości. Wiele ośrodków przestało istnieć, jednak są nadal miejscowości, w których warsztaty garncarskie są istotnym ich elementem. Ośrodki garncarskie o silnej tradycji tj. Czarna Wieś Kościelana, Medynia Głogowska, Ostrowiec Świętokrzyski, Urzędów, Pawłów, Rędocin, Łążek Ordynacki nadal są bardzo aktywne i zauważają wzrost zainteresowania swoimi wyrobami. Jednak garncarstwo bardzo podupadło na Kaszubach i centralnej Polsce.

Glina jest podstawowym surowcem do wyrobów garncarskich i w zależności od składu chemicznego i fizycznego po wypaleniu przybiera odpowiedni kolor od białego przez bladoróżowy do czerwonobrązowego (biskwit). Kształty wyrobów garncarskich zawsze były różnorodne od smukłych do szerokich w zależności od regionalnych upodobań. Najbardziej charakterystyczne i najczęściej spotykane formy to: garnki, miski, dwojaki, donice, cedzaki, makutry, talerze, dzbany. Oprócz form toczonych na kole garncarskim, na szczególna uwagę zasługuje różnorodna galanteria ceramiczna wyrabiana ręcznie: skarbonki, zabawki, dzwonki, ramki, gwizdki, a także ceramiczna rzeźba figuralna: szopki, kapliczki, świątki, sceny pasyjne i rzeźba o tematyce świeckiej.

Wyroby ceramiczne są bardzo często zdobione m.in.: techniką rytowniczą, poprzez wyciskanie stemplami, naklejanie różnych elementów i ozdobników, glazurowanie (szkliwo), malowanie. Dominujące są motywy geometryczne i roślinne, niekiedy występują motywy zoomorficzne szczególnie ptaki, natomiast wyjątkiem jest postać ludzka.

Grupy wyrobów ceramiki ludowej:

• Ceramika siwa (siwaki) – naczynia glinianie, które podczas wypalania nabierają ciemnego, srebrzystego zabarwienia poprzez szczelne zamkniecie pieca pod koniec wypalania. Dominowały do XV wieku. Produkt charakterystyczny dla Podlasia (Czarna Wieś Kościelna) i Lubelszczyzny (Pawłów).

• Ceramika nieglazurowana (zgrzeba) i glazurowana (szkliwem) – której tradycje sięgają średniowiecza. Wypalana bez ograniczenia dostępu powietrza do paleniska o czerwonej barwie. Glazurowana szkliwem bezbarwnym lub kolorowym najczęściej w środku lub przy wylewie (Ostrowiec Świętokrzyski).

• Półmajolika, mezzamajolika, półfajans –wyroby wykonane ze zwykłej gliny, pokrywane białą polewą i przejrzystym szkliwem oraz dekorowane, a następnie wypalanymi (Bolimów, Łążek Ordynacki, Kaszuby).

• Majolika – wyroby pokryte szkliwem ołowiano – cynowym, które kładzie się na wypalonych już uprzednio naczyniach, n a nich maluje wzory i ponownie wypala. Ceramika współcześnie nie spotykana (Kurpie, Kaszuby).